تراستی‌ها؛ راهکار اضطراری یا بحران‌ساز ارزی؟

همکارنفتی | سرویس خبری «تحلیل و گزارش»

تراستی‌ها؛ راهکار اضطراری یا بحران‌ساز ارزی؟

جریان تراستی‌ها، که در ابتدا به‌عنوان راهکاری اضطراری برای دور زدن تحریم‌ها و فروش نفت شکل گرفت، امروز به یکی از مهم‌ترین عوامل بحران ارزی و تورمی کشور بدل شده است. عدم بازگشت میلیاردها دلار ارز نفتی، ضعف نظارت و گسترش فساد در این شبکه‌ها، نه‌تنها منابع ارزی کشور را تهدید کرده بلکه به افزایش نرخ دلار، تورم وارداتی و بی‌اعتمادی عمومی دامن زده است. راه برون‌رفت از این چرخه تنها با شفافیت کامل، نظارت سختگیرانه و بازگشت به کانال‌های رسمی و پایدار امکان‌پذیر خواهد بود.

پدیده تراستی‌ها در اقتصاد ایران، یکی از مهم‌ترین پیامدهای تحریم‌های نفتی و بانکی است. این شبکه‌ها در ابتدا به‌عنوان راهکاری اضطراری برای فروش نفت و انتقال ارز حاصل از آن به کشور شکل گرفتند، اما به مرور زمان به بستری برای فساد، رانت و بحران ارزی تبدیل شدند.  

تراستی‌ها معمولاً از طریق شرکت‌های پوششی و حساب‌های بانکی در کشورهای ثالث فعالیت می‌کنند و انتخاب آنها بیشتر بر اساس روابط سیاسی و اعتماد شخصی صورت می‌گیرد تا معیارهای شفافیت و کارآمدی. وظیفه اصلی آنها فروش نفت و بازگرداندن ارز به چرخه رسمی اقتصاد است، اما گزارش‌ها نشان می‌دهد میلیاردها دلار از منابع نفتی هرگز وارد کشور نشده و در حساب‌های خارجی یا سرمایه‌گذاری‌های شخصی باقی مانده است. برخی تراستی‌ها حتی با جعل اسناد یا ادعای وصول ارز، از تعهدات خود شانه خالی کرده‌اند و در مواردی پول نفت صرف زندگی اشرافی در خارج از کشور شده است.  

پیامد مستقیم این وضعیت، کاهش عرضه دلار در بازار داخلی و جهش نرخ ارز بوده است. افزایش نرخ ارز به سرعت بر قیمت کالاهای وارداتی اثر گذاشته و تورم را تشدید کرده است. این روند فشار اقتصادی بر مردم را افزایش داده و سفره خانوارها را کوچک‌تر کرده است. علاوه بر این، دولت برای تأمین نیازهای ارزی ناچار به استفاده از بازارهای غیررسمی و پرهزینه شده که خود بحران را عمیق‌تر کرده است.  

هرچند سازوکارهایی مانند ضمانت‌نامه و وثیقه برای کنترل تراستی‌ها پیش‌بینی شده، اما ضعف در اجرا و نبود نظارت چندلایه باعث شده بسیاری از آنها از تعهدات خود تخلف کنند. نبود شفافیت و پاسخگویی، زمینه‌ساز گسترش فساد و رانت در این حوزه شده است.  

برای اصلاح این وضعیت، مجموعه‌ای از سیاست‌ها ضروری است. نخست، ایجاد سامانه شفافیت فروش نفت و الزام تراستی‌ها به ثبت اطلاعات قراردادها، میزان فروش و زمان بازگشت ارز می‌تواند گام مهمی در پاسخگویی باشد. دوم، وثیقه‌های سختگیرانه‌تر و نظارت چندلایه از سوی نهادهای مستقل باید جایگزین سازوکارهای صوری شود. سوم، بازگشت به کانال‌های رسمی از طریق تقویت روابط با کشورهای همکار و استفاده از بانک‌های معتبر می‌تواند وابستگی به تراستی‌های غیررسمی را کاهش دهد. چهارم، مدیریت پیامدهای اقتصادی از طریق کنترل نرخ ارز و کاهش تورم وارداتی باید در اولویت قرار گیرد تا فشار بر معیشت مردم کاهش یابد.  

در سطح بلندمدت، راهبرد اصلی کشور باید بر کاهش وابستگی به نفت و توسعه صادرات غیرنفتی متمرکز شود. سرمایه‌گذاری در صنایع متنوع، فعال‌سازی دیپلماسی اقتصادی برای کاهش تحریم‌ها و بازگشت به سیستم‌های بانکی جهانی، تنها راه پایدار برای حذف تراستی‌هاست. اصلاح قوانین و ساختار نهادی مرتبط با فروش نفت و مدیریت ارز نیز ضروری است تا از شکل‌گیری دوباره شبکه‌های غیررسمی جلوگیری شود.  

به طور کلی، تراستی‌ها در کوتاه‌مدت راهی برای دور زدن تحریم‌ها بودند، اما در بلندمدت به یکی از عوامل اصلی بحران ارزی و تورمی کشور بدل شدند. سیاست‌گذاری مؤثر باید بر سه محور اصلی متمرکز باشد: شفافیت، نظارت سختگیرانه و بازگشت به کانال‌های رسمی و پایدار. تنها با این رویکرد می‌توان منابع ارزی کشور را حفظ کرد، نرخ ارز را تثبیت نمود و اعتماد عمومی را بازسازی کرد.