موج بی‌سابقه اختیار خرید روی برنت هم‌زمان با تشدید ریسک‌های ژئوپلیتیک

در حالی‌که بهای نفت برنت در اواخر بهمن ۱۴۰۴ در محدوده حدودی ۶۷ تا ۶۹ دلار در هر بشکه نوسان می‌کند و از ابتدای سال میلادی روندی رو به رشد داشته، آمارها از انفجار کم‌سابقه در حجم قراردادهای اختیار خرید خبر می‌دهند؛ انفجاری که ریشه آن نه در بهبود بنیادهای عرضه و تقاضا، بلکه در ترس فزاینده از برخورد نظامی مستقیم آمریکا و ایران و قیمت‌گذاری روی سناریوهای شوک قیمتی است.

بازار جهانی نفت در روزها پایانی ۱۴۰۴ خورشیدی با ترکیبی کم‌نظیر از عوامل بنیادین و ریسک‌های ژئوپلیتیک روبه‌روست. از یک‌سو، برنت در هفته‌های اخیر عمدتاً در بازه حدودی ۶۵ تا ۷۰ دلار در هر بشکه معامله شده و نسبت به متوسط سال قبل، بسته به مبدا آماری، رشدی در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد را ثبت کرده است. این عملکرد، قوی‌ترین شروع سال برای نفت از زمان جهش پساکرونایی (۱۴۰۰–۱۴۰۱) تلقی می‌شود؛ جهشی که آن زمان بیشتر بر بنیان بازیابی تقاضا و محدودیت‌های عرضه استوار بود.

اما آنچه اکنون بازار را از سال‌های گذشته متمایز می‌کند، این است که بخش مهمی از این «صعود» نه از محل تغییرات تدریجی در توازن عرضه و تقاضا، بلکه از محل قیمت‌گذاری ترس‌ها و سناریوهای شوک‌آفرین حاصل می‌شود. به بیان دیگر، بازار بیش از آنکه به کند شدن رشد تولید شیل یا تغییرات ملایم در سهم اوپک‌پلاس واکنش نشان دهد، در حال قیمت‌گذاری احتمال بسته شدن نسبی تنگه هرمز، حمله به زیرساخت‌های نفتی منطقه و اختلال در صادرات چندین میلیون بشکه‌ای است.

در چنین فضایی، رفتار «بازار مشتقات» – به‌ویژه قراردادهای اختیار خرید روی نفت خام برنت – به شاخصی کلیدی برای اندازه‌گیری دمای احساسات صعودی تبدیل شده است. شواهد موجود نشان می‌دهد که در زمستان اخیر، این دما به سطوحی نزدیک به تب نفتی رسیده است؛ سطحی که در دو دهه گذشته فقط در بزنگاه‌هایی چون جنگ عراق، شوک لیبی و بحران اوکراین دیده شده است.

بر اساس داده‌های جدید بازار مشتقات، حجم قراردادهای اختیار خرید نفت خام برنت در ماه ژانویه به رکورد بی‌سابقه‌ای در حدود ۵٫۸ میلیون قرارداد رسیده است؛ سطحی که نه‌تنها از متوسط چندساله فراتر است، بلکه در مقایسه با اوج‌های تاریخی بازار – از جمله دوران بحران‌های بزرگ ژئوپلیتیک – نیز چشمگیر به نظر می‌رسد.

این روند در ماه فوریه نیز ادامه یافته است. تا حدود یک هفته مانده به پایان ماه، بیش از ۳٫۵ میلیون قرارداد اختیار خرید برنت ثبت شده که از منظر تاریخی در زمره بالاترین مقادیر ماهانه قرار می‌گیرد. اگر همین شتاب حفظ شود، احتمال آنکه مجموع قراردادهای فوریه نیز به سطحی نزدیک به رکوردهای تاریخی برسد، بسیار بالاست.

برای درک شدت این جهش، مقایسه با اوج قبلی مفید است. هم‌زمان با اوج‌گیری تنش‌ها میان ایران و اسرائیل، حجم قراردادهای اختیار خرید برنت به حدود ۵٫۷ میلیون قرارداد رسید؛ آن زمان بازار در حال قیمت‌گذاری ریسک سرایت درگیری و حملات موشکی و پهپادی به زیرساخت‌های انرژی منطقه بود. اکنون، عبور از آن سقف و ثبت رکورد جدید در ژانویه، نشان می‌دهد که بازار، ریسک فعلی را دست‌کم به همان اندازه – و احتمالاً بیشتر – جدی می‌گیرد.

نکته کلیدی این است که بخش عمده این قراردادها، در سررسیدهایی متمرکز شده که سناریوهای اوج‌گیری تنش‌های نظامی در خاورمیانه برای آن‌ها محتمل‌تر ارزیابی می‌شود. یعنی سرمایه‌گذاران و پوشش‌دهندگان ریسک، به‌جای پخش‌کردن یکنواخت موقعیت‌ها در طول منحنی زمانی، روی بازه‌هایی شرط‌بندی می‌کنند که احتمال وقوع شوک قیمتی را بالاتر می‌دانند. این تمرکز سررسیدی، هم از منظر مدیریت ریسک و هم از منظر رفتار سوداگرانه، نشانه‌ای از «شرط‌بندی هدفمند روی بحران» است و به‌خودی‌خود می‌تواند بر قیمت نقدی و ساختار منحنی آتی‌ها تأثیر بگذارد.

پشت صحنه این انفجار در بازار اختیار خرید، سایه پررنگ ژئوپلیتیک قرار دارد. طبق گزارش‌ها، ایالات متحده در ماه‌های اخیر بزرگ‌ترین آرایش نیروهای نظامی خود در منطقه خاورمیانه از زمان تهاجم ۲۰۰۳ به عراق را سامان داده است. ناوگروه‌ها، نیروهای هوابرد و سامانه‌های پدافندی در منطقه خلیج فارس و شرق مدیترانه مستقر شده‌اند و این سطح از حضور، پیام روشنی برای بازیگران بازار انرژی دارد: احتمال بروز یک «رویداد گسسته» با دامنه اثر گسترده، به‌طور معناداری افزایش یافته است.

در این چارچوب، گزارش‌هایی مبنی بر آنکه دولت ترامپ – در مقام یک سناریوی سیاسی – گزینه اقدام نظامی مستقیم علیه ایران را روی میز نگه داشته، به‌مثابه کاتالیزور روانی عمل کرده است. حتی اگر از منظر تحلیل راهبردی، احتمال چنین برخوردی پایین‌تر از آن باشد که برخی روایت‌های رسانه‌ای القا می‌کنند، بازار مالی – که به‌طور ذاتی ریسک‌گریز است – ناچار است احتمال‌های کم‌فروغ ولی پرتلفات را نیز در قیمت‌ها لحاظ کند.

چرا این وضعیت تا این حد برای بازار نفت حساس است؟ پاسخ در گلوگاه‌های ژئواستراتژیک عرضه نفت نهفته است. تنگه هرمز، مسیر عبور بخش قابل‌توجهی از صادرات نفت خام و میعانات گازی جهان است و هرگونه اختلال در امنیت کشتیرانی در این آبراه، می‌تواند روزانه چند میلیون بشکه عرضه را به‌طور بالقوه تحت‌تأثیر قرار دهد. تجربه‌ی حملات به نفتکش‌ها، انفجار تأسیسات آرامکو در ۲۰۱۹ و تقابل‌های پراکنده در خلیج فارس، به بازار یاد داده که «ریسک هرمز» نه یک فرضیه نظری، بلکه یک احتمال عملی است.

در نتیجه، حتی پیش از وقوع هرگونه شوک واقعی در تولید، صرفاً افزایش احتمال وقوع یک رویداد نظامی در مقیاس بزرگ در منطقه، برای آنکه معامله‌گران به سمت خرید بیمه قیمتی (از طریق اختیار خرید) هجوم ببرند، کافی است. این رفتار سبب می‌شود که قیمت‌های ضمنی این اختیارات (و در نتیجه، نوسان ضمنی) جهش کند؛ جهشی که خود به عنوان سیگنالی از «ترس تجمیع‌شده» در بازار عمل کرده و دور باطل انتظار شوک – خرید بیمه – افزایش قیمت – انتظار شوک را تقویت می‌کند.

با توجه به وضعیت کنونی – از رکورد قراردادهای اختیار خرید گرفته تا آرایش نظامی در خاورمیانه و شرایط بنیادین عرضه و تقاضا – دلالت‌ها برای چشم‌انداز قیمت نفت و رفتار بازار چیست؟

می‌توان دست‌کم دو سناریوی کلان را ترسیم کرد. در سناریوی نخست، تلاش‌های دیپلماتیک و بازدارندگی متقابل، از بروز برخورد نظامی مستقیم میان آمریکا و ایران جلوگیری می‌کند. تنش‌ها، اگرچه در سطحی بالا باقی می‌مانند، اما به‌تدریج از حالت «بحران قریب‌الوقوع» به «وضعیت مزمن قابل‌مدیریت» تنزل می‌یابند. در این حالت، پرمیوم ریسک ژئوپلیتیک که اکنون در قیمت‌ها منعکس شده، به‌تدریج «می‌سوزد» و قیمت‌ها به سطحی نزدیک‌تر به بنیادهای عرضه و تقاضا بازمی‌گردند.

پیام این سناریو برای بازار اختیارات آن است که بسیاری از قراردادهای اختیار خرید، بدون ارزش اعمال منقضی شده یا با ارزشی بسیار کمتر از آنچه برایشان پرمیوم پرداخت شده، تسویه می‌شوند. در واقع، خریداران این اختیارات، قیمت «آسودگی خاطر» را پرداخت کرده‌اند تا در صورت وقوع بدترین سناریو، در برابر شوک بیمه باشند؛ قیمت آسودگی خاطری که در صورت فروکش‌کردن بحران، تبدیل به هزینه فرصت می‌شود.

در سناریوی دوم، بخشی از ریسک‌های ژئوپلیتیک بالفعل می‌شود؛ نه لزوماً به شکل جنگ تمام‌عیار، بلکه شاید به شکل حملات محدود اما هدفمند به زیرساخت‌های انرژی، تشدید حملات به نفتکش‌ها یا اختلال مقطعی در کشتیرانی منطقه‌ای. در چنین حالتی، حتی یک اختلال چندصدهزار بشکه‌ای، اگر در محیطی با ظرفیت مازاد محدود و تقاضای بالا رخ دهد، می‌تواند به جهش قابل‌توجه قیمت‌ها منجر شود و سطوح بالاتر از ۸۰ یا حتی ۹۰ دلار را در افق کوتاه‌مدت به سناریویی محتمل تبدیل کند.

در این سناریو، خریداران اختیار خرید که امروز در حال انباشت قرارداد هستند، بخش قابل‌توجهی از سود را به خود اختصاص خواهند داد و رفتار آن‌ها می‌تواند موج‌های ثانویه‌ای از نوسان قیمتی ایجاد کند. هم‌زمان، مصرف‌کنندگان و اقتصادهای واردکننده با فشار مضاعف مواجه خواهند شد، و مسئله امنیت انرژی بار دیگر به اولویت نخست دستورکار سیاست‌گذاری در پایتخت‌های جهان تبدیل می‌شود.

میان این دو سناریوی افراطی، طیفی از حالات میانی نیز قابل تصور است که در آن‌ها، بخشی از پرمیوم ریسک محفوظ می‌ماند و بازار برای مدتی طولانی‌تر در یک «رژیم قیمت بالا اما ناپایدار» به حیات خود ادامه می‌دهد؛ رژیمی که در آن، هر خبر کوچک ژئوپلیتیک، می‌تواند به نوسانی بزرگ در قیمت‌های لحظه‌ای و ضمنی تبدیل شود.

در نهایت، آنچه از منظر تحلیلی اهمیت دارد، این است که انفجار اخیر در قراردادهای اختیار خرید برنت، صرفاً یک آمار خشک بازار مشتقات نیست، بلکه آیینه‌ای است که در آن، مجموعه‌ای از ترس‌ها، انتظارات و سناریوهای محتمل بازیگران جهانی منعکس می‌شود. برای نخبگان اقتصادی، سیاست‌گذاران و مدیران ریسک، خواندن دقیق این آیینه – و پیوند دادن آن با دینامیک‌های واقعی عرضه و تقاضا، تحولات ژئوپلیتیک و تغییرات ساختاری در صنعت انرژی – شرط لازم برای اتخاذ تصمیم‌های هوشمندانه در سال‌های پرتلاطم پیش‌رو است؛ سال‌هایی که به نظر می‌رسد نفت، همچنان یکی از اصلی‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده در معادله قدرت و ثروت جهانی باقی خواهد ماند.