هدف«خالص صفر»؛ از مفهوم تا چالش‌های تحقق

⬅️ همکارنفتی | سرویس خبری 《تحلیل و گزارش》

در سال‌های اخیر، «خالص صفر» به یکی از کلیدی‌ترین واژه‌های سیاست‌گذاری اقلیمی تبدیل شده است؛ مفهومی که در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در عمل، مجموعه‌ای پیچیده از تغییرات ساختاری، فناورانه و اقتصادی را در سطح جهان طلب می‌کند. خالص صفر یعنی رساندن تراز انتشار گازهای گلخانه‌ای به نقطه‌ای که میزان ورود این گازها به جو، با میزان خروج و حذف آن‌ها برابر شود؛ وضعیتی که در آن فعالیت‌های انسانی دیگر به انباشت گرمایی زمین دامن نمی‌زنند.

برای فهم این مفهوم، شاید بهترین تصویر همان «وان حمام» باشد: جو زمین وانی است که شیرِ ورودی آن، انتشار گازهای گلخانه‌ای است و خروجی آن، ظرفیت طبیعت و فناوری برای جذب کربن. تا زمانی که شیر بازتر از خروجی باشد، سطح آب بالا می‌رود و زمین گرم‌تر می‌شود. رسیدن به خالص صفر یعنی تنظیم این دو جریان تا سطح آب ثابت بماند؛ نه بیشتر، نه کمتر.اما چرا جهان به جای «صفر مطلق» به «خالص صفر» رضایت داده است؟ پاسخ در محدودیت‌های فناوری و ماهیت برخی صنایع نهفته است. تولید سیمان، فولاد، برخی مواد شیمیایی و حمل‌ونقل هوایی سنگین، هنوز جایگزین‌های کاملاً بدون کربن ندارند. بنابراین، حتی با بیشترین تلاش‌ها، بخشی از انتشار باقی می‌ماند و باید با روش‌های جذب کربن جبران شود؛ از جنگل‌کاری گسترده گرفته تا فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند جذب مستقیم کربن از هوا و ذخیره‌سازی زیرزمینی.این هدف‌گذاری بر پایه توافق پاریس شکل گرفته است؛ توافقی که بر اساس ارزیابی‌های علمی IPCC هشدار می‌دهد برای جلوگیری از عبور دمای زمین از مرز خطرناک ۱.۵ درجه سانتی‌گراد، جهان باید تا حدود سال ۲۰۵۰ به خالص صفر برسد. بسیاری از کشورها و شرکت‌ها نیز همین مسیر را پذیرفته‌اند و اکنون بیش از ۹۰ کشور، از جمله بزرگ‌ترین منتشرکنندگان جهان، هدف خالص صفر را اعلام کرده‌اند. رسیدن به این نقطه، تنها با یک تغییر ممکن نیست؛ بلکه نیازمند سه تحول بنیادین است. نخست، تغییر منبع انرژی: گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر و برق پاک. دوم، افزایش بهره‌وری انرژی در صنعت، ساختمان و حمل‌ونقل. سوم، توسعه فناوری‌های حذف کربن که نقش «تعادل‌ساز» را در سال‌های پایانی مسیر ایفا می‌کنند. گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که برای تحقق این مسیر، ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر باید تا ۲۰۳۵ تقریباً چهار برابر شود و سرمایه‌گذاری جهانی در انرژی پاک تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۴ تریلیون دلار در سال برسد. در این میان، یک نکته مهم وجود دارد: «خالص صفر» با «خنثی‌سازی کربن» یکسان نیست. خنثی‌سازی معمولاً به خرید اعتبارات کربن و جبران انتشار از طریق پروژه‌های بیرونی اشاره دارد؛ رویکردی که الزاماً به کاهش واقعی انتشار نمی‌انجامد. اما خالص صفر سخت‌گیرانه‌تر است: ابتدا باید انتشار تا حد ممکن کاهش یابد و تنها بخش ناگزیر باقی‌مانده با جذب کربن جبران شود. استانداردهای علمی مانند SBTi تأکید می‌کنند که شرکت‌ها باید بیش از ۹۰ درصد انتشار خود را کاهش دهند و تنها بخش کوچک باقی‌مانده را با حذف کربن خنثی کنند. با وجود گسترش تعهدات، فاصله میان «هدف» و «عمل» همچنان قابل توجه است. بسیاری از کشورها هنوز مسیر مشخصی برای کاهش انتشار در دهه پیش‌رو ارائه نکرده‌اند و برخی صنایع نیز به دلیل هزینه‌های بالا یا نبود فناوری‌های جایگزین، با سرعت کافی حرکت نمی‌کنند. از سوی دیگر، فناوری‌های حذف کربن در مقیاس صنعتی هنوز گران و محدودند و نمی‌توانند جایگزین کاهش واقعی انتشار شوند.در نهایت، خالص صفر بیش از آنکه یک شعار باشد، یک «معادله اقتصادی–زیست‌محیطی» است؛ تلاشی برای مدیریت بودجه کربن زمین و جلوگیری از عبور از نقطه‌های برگشت‌ناپذیر اقلیمی. موفقیت آن نه تنها به تصمیمات دولت‌ها، بلکه به سرمایه‌گذاری شرکت‌ها، نوآوری فناورانه و تغییر رفتار مصرف‌کنندگان وابسته است. جهان برای رسیدن به این هدف، باید هم‌زمان شیر ورودی را ببندد، خروجی را تقویت کند و وان را در سطحی نگه دارد که آینده قابل زیست باقی بماند.