هرمز، گلوگاه بی‌رقیب؛ خط نیجریه–مراکش، تلاش برای کاهش وابستگی

⬅️ همکارنفتی | سرویس خبری 《تحلیل و گزارش》

درحالی‌که تنگه هرمز همچنان «نقطه تمرکز قدرت» در بازار جهانی انرژی و حساس‌ترین گلوگاه انتقال نفت و گاز جهان باقی مانده، تلاش بازیگران بین‌المللی برای کاهش وابستگی به این گذرگاه وارد مرحله تازه‌ای شده است. پروژه خط لوله نیجریه–مراکش اکنون به‌عنوان مهم‌ترین ابتکار آفریقایی برای ایجاد یک «کریدور امن انرژی» مطرح شده؛ مسیری اطلسی که با عبور از بیش از ده کشور غرب آفریقا، می‌کوشد بخشی از نیاز اروپا را بدون عبور از هرمز تأمین کند. با این حال، تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این طرح تنها می‌تواند نقش مکمل داشته باشد و هیچ مسیر جایگزینی قادر نیست وابستگی ساختاری جهان به ثبات هرمز را حذف کند؛ جایی که هر اختلال کوچک، همچنان توان ایجاد شوک‌های بزرگ در قیمت جهانی انرژی را دارد.

در سال‌هایی که بازار جهانی انرژی با موج‌های پی‌درپی تنش‌های ژئوپلیتیک روبه‌رو بوده، یک واقعیت بیش از هر چیز خود را نشان داده است: تنگه هرمز همچنان نقطه تمرکز قدرت در نظام انرژی جهان است. این گذرگاه باریک میان ایران و عمان، نه‌تنها مسیر طبیعی انتقال نفت و گاز خلیج‌فارس به بازارهای جهانی است، بلکه به‌نوعی «ضربان‌ساز» بازار انرژی محسوب می‌شود؛ جایی که هر اختلال کوچک، می‌تواند به شوکی بزرگ در قیمت‌ها و زنجیره تأمین جهانی تبدیل شود.

با عبور قیمت نفت از مرز ۹۰ دلار و افزایش تنش‌ها در خاورمیانه، اهمیت این تنگه دوباره در مرکز توجه قرار گرفته است. واقعیت این است که بخش قابل‌توجهی از صادرات نفت عربستان، عراق، کویت، امارات و قطر از همین مسیر عبور می‌کند و هیچ نقطه دیگری در جهان چنین تراکم و چنین وابستگی را در خود ندارد. حتی کشورهایی که مسیرهای جایگزین ایجاد کرده‌اند—مانند خط لوله شرق–غرب عربستان یا مسیر حبشان–فجیره امارات—در نهایت نمی‌توانند از وابستگی ساختاری خود به هرمز رهایی یابند. ظرفیت این خطوط محدود است و تنها نقش «سوپاپ اطمینان» را ایفا می‌کنند، نه جایگزین کامل.

همین شکنندگی مسیرهای سنتی است که اکنون توجه بازیگران جهانی را به سمت پروژه‌هایی خارج از خاورمیانه سوق داده است؛ پروژه‌هایی که هدفشان نه جایگزینی کامل هرمز، بلکه ایجاد مسیرهای مکمل برای کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیک است. یکی از مهم‌ترین این طرح‌ها، خط لوله گاز نیجریه–مراکش است؛ طرحی که از دل غرب آفریقا آغاز می‌شود و با عبور از سواحل اقیانوس اطلس، خود را به شبکه گاز اروپا می‌رساند.

این پروژه، برخلاف مسیرهای کلاسیک انتقال انرژی، تنها یک خط لوله نیست؛ بلکه تلاشی برای ساخت یک «کریدور» در برابر بحران‌های خاورمیانه است. نیجریه با برخورداری از ذخایر عظیم گاز طبیعی—که در میان بزرگ‌ترین ذخایر قاره آفریقا قرار دارد—نقطه آغاز این مسیر را شکل می‌دهد. طرح از سواحل جنوبی نیجریه شروع می‌شود و با عبور از بیش از ده کشور غرب آفریقا، از جمله بنین، توگو، غنا، ساحل‌عاج، لیبریا، سیرالئون، گینه، گینه‌بیسائو، گامبیا و سنگال، به مراکش می‌رسد. همین گستردگی جغرافیایی، پروژه را از یک مسیر انتقال ساده به شبکه‌ای منطقه‌ای تبدیل می‌کند که می‌تواند اقتصادهای کوچک‌تر غرب آفریقا را نیز در زنجیره ارزش انرژی وارد کند.

حمایت سیاسی بلوک اقتصادی اکواس، به این طرح عمق بیشتری بخشیده است. حضور این سازمان منطقه‌ای به معنای آن است که مسیر خط لوله، تنها بر پایه توافقات دوجانبه بنا نشده، بلکه از پشتوانه‌ای جمعی برخوردار است؛ پشتوانه‌ای که می‌تواند در برابر تغییرات سیاسی داخلی کشورهای مسیر، نقش تثبیت‌کننده داشته باشد. افزون بر این، کشورهای مسیر با امید به درآمدهای ترانزیتی، توسعه زیرساخت‌های انرژی و افزایش دسترسی به گاز، انگیزه‌ای مضاعف برای حفظ ثبات این کریدور دارند.

در انتهای مسیر، مراکش به‌عنوان حلقه اتصال میان آفریقا و اروپا، نقش هاب انرژی را برعهده می‌گیرد. موقعیت جغرافیایی این کشور در حاشیه اقیانوس اطلس، امکان ایجاد یک مسیر جایگزین را فراهم می‌کند؛ مسیری که از تنش‌های خاورمیانه، رقابت‌های دریای سرخ و بحران‌های دریای سیاه فاصله دارد و می‌تواند بخشی از نیاز اروپا را بدون عبور از گلوگاه‌های پرخطر تأمین کند. مراکش همچنین با زیرساخت‌های بندری گسترده و برنامه‌های توسعه انرژی تجدیدپذیر، تلاش می‌کند این خط لوله را با چشم‌انداز بلندمدت خود در حوزه انرژی پیوند دهد.

با این حال، باید تأکید کرد که هیچ‌یک از این پروژه‌ها توان حذف نقش تنگه هرمز را ندارند. هرمز نه‌فقط یک مسیر انتقال، بلکه نقطه‌ای است که جغرافیا، سیاست و اقتصاد در آن به شکلی بی‌سابقه به هم گره خورده‌اند. هرگونه بازآرایی نقشه انرژی جهان، ناگزیر باید با درک این واقعیت انجام شود: امنیت انرژی جهان همچنان به ثبات هرمز وابسته است. مسیرهای جایگزین، تنها می‌توانند ریسک‌ها را مدیریت کنند، نه اینکه جایگزین کامل این گذرگاه شوند.

در نهایت، تلاش برای تنوع‌بخشی به مسیرهای انتقال انرژی، پاسخی استراتژیک به دوران جدیدی که در آن وابستگی مطلق به یک گلوگاه، دیگر قابل‌پذیرش نیست. اما در این میان، ارزش تنگه هرمز همچنان پابرجاست؛ ارزشی که نه با پروژه‌های اطلسی کاهش می‌یابد و نه با خطوط لوله جدید. هرمز، همچنان قلب تپنده بازار انرژی جهان است و هر موج کوچک در آن، می‌تواند طوفانی بزرگ در اقتصاد جهانی ایجاد کند.