شریان ناآرام انرژی؛ چرا هرمز همچنان نقطه ضعف تولیدکنندگان خلیج‌فارس است؟

⬅️ همکارنفتی | سرویس خبری 《تحلیل و گزارش》

تنگه هرمز در نقطه‌ای ایستاده که هر تلاطم سیاسی در اطراف آن، می‌تواند ضربان بازار جهانی انرژی را برهم بزند؛ گذرگاهی باریک اما تعیین‌کننده که وابستگی ساختاری تولیدکنندگان خلیج‌فارس به آن، معمای امنیت انرژی منطقه را پیچیده‌تر از همیشه کرده است. تلاش کشورها برای ساخت مسیرهای جایگزین، هرچند گسترده و پرهزینه بوده، هنوز نتوانسته سایه سنگین این گلوگاه را کنار بزند و هرمز را از جایگاه شریان حیاتی اقتصاد جهانی پایین بیاورد.

تنگه هرمز در همه سال‌های گذشته، جایگاهی داشته که هیچ نقطه دیگری در نقشه انرژی جهان قادر به رقابت با آن نیست. این گذرگاه باریک میان ایران و عمان، نه‌فقط مسیر عبور نفت و گاز خلیج‌فارس به بازارهای جهانی است، بلکه نقطه‌ای است که جغرافیا، سیاست و اقتصاد در آن به شکلی کم‌نظیر درهم تنیده شده‌اند. اهمیت هرمز تنها در حجم عبوری انرژی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در این واقعیت نهفته است که جهان انرژی، به‌طور ساختاری به این تنگه وابسته است و هیچ مسیر دیگری توان جایگزینی آن را ندارد.

روزانه میلیون‌ها بشکه نفت خام، فرآورده‌های نفتی و بخش عمده صادرات گاز طبیعی مایع از این تنگه عبور می‌کند. این حجم عظیم، هرمز را به شریان حیاتی بازار انرژی جهان تبدیل کرده است؛ شریانی که هر اختلال کوچک در آن، بلافاصله در قیمت‌های جهانی بازتاب پیدا می‌کند. تجربه‌های تاریخی نیز این حساسیت را تأیید می‌کنند. از تنش‌های دهه ۱۹۸۰ تا بحران‌های سال‌های اخیر، هر بار که امنیت هرمز زیر سؤال رفته، بازار جهانی انرژی با شوک‌های قیمتی مواجه شده است. این واکنش سریع، نشان‌دهنده عمق وابستگی جهان به این گذرگاه است.

در سال‌های اخیر، کشورهای تولیدکننده نفت در خلیج‌فارس بیش از گذشته به این واقعیت رسیده‌اند که اتکا به هرمز، یک ریسک بلندمدت و ساختاری است. افزایش رقابت‌های منطقه‌ای، حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای و پیچیده‌تر شدن تهدیدهای امنیتی، این کشورها را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین سوق داده است. اما این تلاش‌ها، با وجود سرمایه‌گذاری‌های سنگین، نتوانسته‌اند نقش هرمز را کمرنگ کنند.

عربستان سعودی با خط لوله «شرق–غرب» بخشی از صادرات خود را به دریای سرخ منتقل کرده و در دوره‌های بحران، از فشار وابستگی کامل به هرمز کاسته است. امارات نیز با احداث خط لوله «حبشان–فجیره» مسیر مستقیمی به دریای عمان ایجاد کرده و توانسته بخشی از صادرات خود را بدون عبور از تنگه انجام دهد. این دو مسیر، هرچند اهمیت راهبردی دارند، اما ظرفیت آن‌ها محدود است و نمی‌توانند جایگزین کامل هرمز باشند. حجم صادرات منطقه به‌قدری بالاست که حتی در بهترین حالت، خطوط لوله موجود تنها بخش کوچکی از بار صادراتی را پوشش می‌دهند.

در مقابل، کشورهایی مانند کویت، قطر و بحرین در وضعیت بسیار آسیب‌پذیرتری قرار دارند. قطر، بزرگ‌ترین صادرکننده LNG جهان، هیچ مسیر عملیاتی برای دور زدن هرمز ندارد و تمامی محموله‌های گاز مایع آن از همین تنگه عبور می‌کند. این وابستگی مطلق، قطر را در برابر هرگونه اختلال در تنگه، به شدت آسیب‌پذیر می‌کند. کویت و بحرین نیز فاقد زیرساخت‌های مستقل برای انتقال انرژی از مسیرهای جایگزین هستند و صادرات آن‌ها کاملاً وابسته به مسیرهای دریایی عبوری از هرمز است. عراق نیز با وجود مسیر شمالی به ترکیه، همچنان بخش عمده صادرات خود را از پایانه‌های جنوبی انجام می‌دهد که وابسته به ترافیک هرمز هستند.

این مجموعه واقعیت‌ها نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از تولیدکنندگان انرژی منطقه، در صورت بروز بحران، عملاً بدون گزینه جایگزین خواهند بود. حتی کشورهایی که مسیرهای جایگزین ایجاد کرده‌اند، در نهایت ناگزیرند امنیت هرمز را حفظ کنند؛ زیرا ظرفیت خطوط لوله موجود، توان پوشش کامل صادرات را ندارد. این وابستگی متقابل، یک پارادوکس استراتژیک ایجاد کرده است: از یک‌سو تلاش برای کاهش وابستگی به هرمز و از سوی دیگر، واقعیت‌های جغرافیایی که آن‌ها را ناگزیر به حفظ امنیت این تنگه می‌کند.

در نهایی، باید پذیرفت که اهمیت تنگه هرمز نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه با افزایش رقابت‌های منطقه‌ای، پیچیدگی‌های امنیتی و رشد تقاضای جهانی انرژی، بیش از گذشته برجسته شده است. مسیرهای جایگزین، نقش «سوپاپ اطمینان» دارند؛ اما «جانشین کامل» نیستند. امنیت انرژی جهان همچنان به ثبات این تنگه گره خورده است و هرگونه اختلال در آن، پیامدی فراتر از منطقه خواهد داشت. بحران در هرمز، نه‌فقط بحران کشورهای تولیدکننده، بلکه بحران بازار جهانی انرژی خواهد بود؛ بحرانی که هیچ‌یک از بازیگران منطقه‌ای، فارغ از میزان سرمایه‌گذاری‌شان در زیرساخت‌های جایگزین، از تبعات آن در امان نخواهند بود.

در نهایت باید پذیرفت که پایداری جریان انرژی در خلیج‌فارس بیش از آنکه به خطوط لوله و مسیرهای جایگزین وابسته باشد، به ثبات سیاسی و امنیتی در کل منطقه گره خورده است. این واقعیت، هرمز را به نقطه‌ای تبدیل کرده که امنیت آن، نه‌فقط مسئولیت کشورهای منطقه، بلکه دغدغه‌ای جهانی است. جهان انرژی همچنان با ضربان این تنگه تنظیم می‌شود؛ تنگه‌ای که هر موج کوچک در آن، می‌تواند طوفانی بزرگ در بازارهای جهانی ایجاد کند.